Filmska montaža: Historija i tehnike

Home / IRE blog / Filmska montaža: Historija i tehnike

Filmskom montažom smatra se postupak odabira i spajanja kadrova u cjelinu – film, i jedna je od nužnosti filmske komunikacije. Naviknuti na tu komunikaciju, brišemo granicu između naše i filmske realnosti. Stoga, možemo zaključiti da montaža svojim atraktivnim i realističnim prikazivanjem ima sugestivnu moć impliciranja osjećaja i mišljenja kod publike.

Piše: Hana Vranac

Zanimljivo je da prve tragove onoga s čime smo danas upoznati kao tvorevinom visokog napretka tehnologije, dakle naprednim vrstama montaže, vizualnim i tehničkim efektima, temeljenim na pokretu, zapravo nalazimo u prahistoriji. Prvi tragovi umjetnosti, obrazloženi kao čovjekov način prikaza života oko sebe, javljaju se u paleolitu. Kako za druge vrste umjetnosti, tako i za montažu korijene i potrebe za njom uočavamo još kroz pećinske crteže. U pećini Altamiri životinje su uhvaćene u pokretu ogromne dinamičke energije, kroz crtanje većeg broja linija kako bi bio prikazan pokret jedne noge životinje, ili je crtanjem više nogu u jednom trupu. Samo oslikavanje pokreta tada, najčešće iz ritualnih i vjerskih potreba, ukazuje i na potrebu kasnijeg čovjeka za prikaz pokreta iz različitih razloga.

Divlji vepar sa osam nogu, Altamira, 10 000 g. p.n.e. Izvor: Babac M. Jezik montaže pokretnih slika

Slične primjere nalazimo i u egipatskoj i mezopotamijskoj umjetnosti, ali vrlo značajan princip montaže uviđamo u objašnjenju vizualnog opažaja pokreta Klaudija Ptolomeja, helenskog astronoma i geografa. Posmatrajući noću pokretanje udaljenih baklji u rukama stražara opazio je da sporo pokretanje svjetiljke ljudsko oko registruje kao veći broj odvojenih položaja plamena. Kad bi stražar brzo okretao svjetiljku, dobivao se utisak plamenog kruga. Plamen se kretao suviše brzo za njegovo oko.

Takav fenomen objašnjen je tek 1824. godine, u članku Petera Marka „Retinalna perzistencija“, u kojem kaže da oko zadržava sliku na mrežnici vremenski duže nego što se ona nalazi pred nama.
Godinu dana poslije, John Averton Paris izumljava igrački thaumatrope, koja vizuelno objašnjava Markovu teoriju.

Thaumatrope Izvor: Izvor: Drobnjak J. Montaža, manipulacija filmskom slikom i umijeće kreiranja mišljenja

Naime, brzim smjenjivanjem slike kaveza i slike ptice stječemo dojam da se ptica nalazi u kavezu.

Pojava filma

Godina 1895. smatra se rođendanom filma. Braća Lumiere prikazivali su filmove poput Ulazak voza u stanicu i Izlazak radnika iz tvornice Lumiere, međutim filmovi prvijenci su kratke, nespojene scene snimljene iz jednog kadra. Dakle, kada govorimo o početku filma, ne govorimo i o početku montaže.
Ona se zvanično javlja tek 1900. godine, u filmovima Jamesa Williamsona i Edvina Portera. Međutim, njene naznake uočljive su u filmovima poput Dijamantski jubilej kraljice Viktorije, Požar, Drž’te lopova itd., kao počeci dramaturške montaže. S obzirom na to da filmska traka, bez njenog prekida, nije mogla nositi film duži od minute, filmovi su prikazivani u serijama od nekoliko dijelova koji traju 60 sekundi ili manje.

Prva montaža javila se u rješenju prekida djelova filma, tako što su se u pauzama između dva filma, koje su obično trajale dvije minute, prikazivali dijapozitivi (obojeni crteži i fotografije na staklu), praćeni muzičarima ili naracijom. Tako da tu pojavu možemo smatrati prvom pravom pretečom montaže kao postupkom sastavljanja dužih ili kraćih djelova filmske trake, kombinovanih sa zvukom.

Kao što je već rečeno, montaža 1900-ih nije montaža u onom smislu kakvom je poznajemo danas. Iz tada kao samo praktične potrebe za spajanjem scena pretvorila se u svojevrsnu umjetnost naracije, koja naglašavanjem, promjenama ritma smjene kadrova i scena, sukcesijom ili fokusiranjem na planove, produbljava samu priču filma, ostvarujući dodatni doživljaj pri recepciji. Njeno djelovanje istraženo je u oblastima geštalt psihologije, gdje se uviđaju i mogućnosti propagande putem montaže.

Sovjetski film

Boljševičko vođstvo je nakon Oktbarske revolucije 1917. godine uvidjelo mogućnost korištenja filma kao propagandnog sredstva, odnosno prodora prema velikom procentu nepismene ili polupismene publike. Vođeni entuzijazmom revolucije i u filmu, reditelji poput Sergeia Eisensteina, Vsevolda Pudovkina, Dziga Vertova, Leva Kuleshova i dr. osmišljaju sovjetsku teoriju montaže,jer je njihov osnovni fokus bio jezik filma, te su montažu vidjeli kao pogodno izražajno sredstvo.

Osnovnim zadatkom montaže smatraju izazivanje u gledaocu određenih reakcija koje podstiču njegove intelektualne sposobnosti. Kroz montažu ukazuju na mogućnost metaforičnosti iskaza, gdje se kroz smjenu nevezanih scena i kadrova javlja novo značenje, podstaknuto gledaovčevim doživljajem niza scena.

Lav Kulješov mogućnost uobličavanja filmske forme vidio je kroz oblike isrovremene, paralelne, montaže kontrasta i lajtmotiva. Najreprezentativnija scena manipulacije montažom jeste Kulješov efekat, odnosno pokus koji je dokazao da kadar u odnosu s drugim kadrovima dobiva novo značenje. To je učinio tako što je snimio lice glumca, te ga povezivao sa kadrovima tanjira supe, bebe koja se osmjehuje i mrtve žene na odru, gdje je mirno lice glumca u ovim kontekstima naizmjenično odražavalo apetit, nježnost i bol.

 

Sergej Ejzenštajn uvodi teoriju montaže atrakcija i otvara filmskom mediju nove izražajne mogućnosti. Montažu naziva nervnim centrom kinematografije i zaključuje da je shvatanje prirode montaže rješavanje specifičnog problema filma kao umjetničkog djela.

Razlikuje metričku, ritmičku, tanalnu i montažu gornjih tonova.

Najznačajniji filmovi sovjetske avangarde su: Film-Oko i Čovjek s filmskom kamerom,Dziga Vertov, Oklopnjača Potempkin i Oktobar, Sergei Eisenstein, Neobični doživljaji mistera Westa u zemlji boljševika i Veliki utješitelj, Lev Kuleshov.

Francuski film

Poslije Francuske revolucije i Napoleonovih ratova, u Francuskoj se stvara stabilno buržoasko društvo liberalnih orijentacija. Tako s jedne strane među filmskom publikom ostaje elita, kao posjetioci “Bioskopa za intelektualce“, koji je pratio trendove klasičnih načela tematike i montaže u filmu, praćenih sve većom popluranošću američkog i danskog filma, koji se karakterišu nevidljivom montažom u kojoj su neprimjetni i kamera i zvuk. Dok s druge strane, javlja se potreba za filmskim pravcem koji iskače iz tradicionalnih pravila tematike i filmskog iskaza. Javlja se avangarda francuskog filma – 1918. godine, čiji su predstavnici Germaine Dulac, Abel Ganze, Louis Delluc, Marcel L’Herbier.

Njome su se označavale skupine eksperimentatora i njihovih djela vezanih princpima:
-svjesnosti i namjere ekstperimentisanja
-opiranje utjecajima drugih umjetnosti (književnosti i pozorišta)
-odbacivanje fabule kao osnovne strukturne forme filma i
-naglasak na vizualnom kao specifičnoj filmskoj odrednici. Zahtjevaju strogu vizualnu estetiku, jer smatraju da se snaga filmske slike postiže vizualnim vrijednostima poput svjetla, sjene, pokreta i ritma, impresionizmom montaže i fotografije kao nagovještaja neiskazivog i evokacija raspoloženja.
Za montažu avangardnog francuskog filma najznačajniji postupak je nizanje kratkih kadrova bez očigledne uzročno-posljedične veze. Također, u filmu su korišteni motivi usamljenosti, melahnolije i prolaznosti, iskazani dvostrukim ekspozicijama i difuznim svjetlom.

Najznačajniji filmovi francuske avangarde su: Žena niotkud / La femme de nulle part, Louis Delluc, Nasmijana gospođa Beudet / La Souriante Madame Beudet, Louis Delluc, Školjka i sveštenik / La Coquille et le Clergyman, Antonian Artaud, Vjerno srce / Coeur Fidele, Jean Epstein.

Hollywoodski film

Kada govorimo o hollywoodskom filmu, dijelimo ga na klasični period od kraja 20-ih do 60-ih godina 20. stoljeća, a nakon 1960. poimamo ga današnjim smislom holivudskog filma.
Klasični stil se ogleda u nevidljivoj montaži kontinuiteta, dakle kamera i zvuk su neprimjetni i nije im svrha privlačenje pažnje gledaoca. Prisutni su iz narativnih ciljeva.
Međutim, tradicionalni režiseri manipulisali gledaocem preciznim usmjeravanjem pažnje, kroz raspored elemenata u kadru i planove. Nastojali su da u jednom trenutku u kadru bude prisutan samo jedan centar pažnje, kako bi što potpunije zaokupio gledaoca i njegov fokus u potpunosti usmjerio na fabulu, koja je obično bila napeta.

Princpipi Hollywooda oslanjanju se na osobine kao što su osjećaj za primjerenost, proporcija, formalna harmonija, poštovanje tradicije, nenametljivo umjetničko umijeće i dobra kontrola gledaočeve reakcije, a osnovno mjesto u holivudskom narativu sadrži odnos uzroka i posljedica u opisanom dešavanju.

Početkom 80-ih godina glavnu riječ u Hollywoodu vode reditelji poput Francisa Forda, Mel Brooksa, Stevena Spielberga i drugi, čiji filmovi se smatraju estetikom citata. Pojavljivali su se stariji filmovi poznatih reditelja u modernijoj formi, ali s druge strane pojavljuju se i žanrovi poput vesterna, kriminalističkog filma, porodične melodrame itd, a samom pojavom žanrova, dolazi i do različitih vrsta montaža koje su prilagođene žanrovima. Tako npr. naučna fantastika zahtjeva i specijalne efekte.

Stoga, novi Hollywood, kao ni cjelokupna današnja filmska scena, nemaju jasno određena pravila montaže.

Montaža kao odabiranje pojedinih odlomaka i sastavljanje u skladnu umjetničku cjelinu prema određenom planu je metod stvaranja novog značenja. Ima sugestivnu funkciju i sposobna je implicirati i preobraziti mišljenja i emocije gledalaca.

__

Tekst nastao u okviru projekta “Radi i (na)uči” Udruženja IRE. Izneseni stavovi su stavovi autora i nisu nužno stavovi Udruženja IRE.

Želite nam se pridružiti? Saznajte više ovdje.